१९८४ मध्ये इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर राजीव गांधी पंतप्रधान झाले. लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेसला तीन-चतुर्थांश जागा जिंकण्यात यश आले. त्यावेळी काँग्रेस पक्षाने ५३३ पैकी ४१४ जागा जिंकल्या होत्या. राजीव पंतप्रधान झाले तेव्हा ते फक्त ४० वर्षांचे होते. ते देशाचे सर्वात तरुण पंतप्रधान होते. त्यांनी त्यांच्या कार्यकाळात शाळांमध्ये संगणक बसवण्याची व्यापक योजना आखली. जवाहर नवोदय शाळा स्थापन झाल्या. प्रत्येक गावात टेलिफोन पोहोचवण्यासाठी पीसीओ कार्यक्रम सुरू करण्यात आला.

पंचायत राज व्यवस्थेत राजीव गांधी यांचे महत्त्वाचे योगदान

                         हे ऐतिहासिक आणि दूरदृष्टीपूर्ण मानले जाते. त्यांनी पंचायत राज संस्थांना केवळ प्रशासनाच्या दृष्टिकोनातून नव्हे, तर खऱ्या अर्थाने लोकशाहीच्या गाभ्यापर्यंत पोहोचविण्याचा प्रयत्न केला. खाली त्यांचे योगदान सविस्तरपणे दिले आहे.

1. स्थानिक स्वराज्य संस्थांना बळकटी देण्याचा संकल्प :

                          राजीव गांधी यांना वाटत होते की लोकशाही फक्त दिल्लीपर्यंत किंवा राज्यांपुरती मर्यादित नसावी, तर ती गावाच्या पातळीवर पोहोचली पाहिजे. म्हणून त्यांनी ग्रामपंचायतींना अधिकृत, सक्षम आणि उत्तरदायी बनवण्याचा निश्चय केला.

2. 73वी घटनादुरुस्तीची संकल्पना (1989) :

• 1989 साली, पंतप्रधान असताना राजीव गांधींनी 73वी घटनादुरुस्ती विधेयक संसदेत मांडले.

• या विधेयकाचे मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे:

  • पंचायत राज संस्थांना घटनात्मक दर्जा देणे

  • पंचायत निवडणुका नियमितपणे घेणे

  • सर्व स्तरांवर आरक्षणाची तरतूद करणे (महिला, अनुसूचित जाती-जमातीसाठी)

  • पंचायतींना आर्थिक स्वायत्तता देणे

                       हे विधेयक लोकसभेत मंजूर झाले, पण राज्यसभेत ते पास होऊ शकले नाही कारण राजीव गांधींच्या सरकारचा कार्यकाळ संपला.

3. पुढील सरकारने राजीव गांधींच्या कल्पनेनुसार सुधारणा अंमलात आणली :

• राजीव गांधी यांच्या निधनानंतर पी.व्ही. नरसिंहराव सरकारने 1992 मध्ये तेच विधेयक पुन्हा मांडले.

• त्याच वर्षी 73वी घटनादुरुस्ती संमत झाली आणि 24 एप्रिल 1993 पासून ती लागू झाली.

 4. महिलांना राजकारणात संधी मिळवून देणे :

• राजीव गांधींनी महिलांना स्थानिक राजकारणात 33% आरक्षण देण्याची कल्पना मांडली.

• यामुळे हजारो महिला राजकारणात सहभागी झाल्या, विशेषतः ग्रामीण भागात.

                         राजीव गांधी यांचे पंचायत राज व्यवस्थेतील योगदान मूलभूत, दूरगामी आणि लोकशाही बळकट करणारे होते. त्यांनी केवळ संकल्पना मांडली नाही, तर तिची अंमलबजावणी होण्यासाठी पुढाकार घेतला. त्यामुळे त्यांना “पंचायत राज व्यवस्थेचे शिल्पकार” असंही म्हणतात.

राजीव गांधींना नेत्यांनी वाहिली श्रद्धांजली

मल्लिकार्जुन खरगे – राजीव गांधी यांच्या दूरदर्शी विचारसरणीने आणि धाडसी निर्णयांनी भारताला २१ व्या शतकातील आव्हाने आणि संधींसाठी तयार केले. त्यांच्या महत्त्वाच्या कामांमध्ये १८ व्या वर्षी मतदानाचा अधिकार देणे, पंचायत राज मजबूत करणे, दूरसंचार आणि आयटी क्रांती सुरू करणे, संगणकीकरणाला प्रोत्साहन देणे, शांतता करार करणे, लसीकरण कार्यक्रम सुरू करणे आणि नवीन समावेशक शिक्षण धोरण आणणे यांचा समावेश आहे.

ममता बॅनर्जी – भारताचे माजी पंतप्रधान श्री राजीव गांधीजी यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त मी त्यांना आदराने आठवते. राजीवजी एक दूरदर्शी नेते आणि देशासाठी आपले जीवन अर्पण करणारे खरे शहीद होते.

माजी पंतप्रधान राजीव गांधी यांचा आत्मघाती बॉम्बस्फोटात मृत्यू

                          माजी पंतप्रधान राजीव गांधी यांची २१ मे १९९१ रोजी एका आत्मघातकी बॉम्बस्फोटात हत्या करण्यात आली. त्यांच्या कार्यकाळात त्यांनी श्रीलंकेत शांतता दल पाठवले होते, ज्यामुळे तमिळ बंडखोर संघटना एलटीटीई (लिबरेशन टायगर्स ऑफ तमिळ इलम) त्यांच्यावर नाराज होती. १९९१ मध्ये, जेव्हा राजीव गांधी लोकसभा निवडणुकीच्या प्रचारासाठी चेन्नईजवळील श्रीपेरंबुदूर येथे गेले होते, तेव्हा एलटीटीईने तिथे राजीव यांच्यावर आत्मघातकी हल्ला केला.

स्फोटात १६ जणांचा जागीच मृत्यू

                           एलटीटीईची महिला दहशतवादी धनू (तेनमोझी राजरत्नम) राजीव यांना फुलांचा हार घालण्याच्या बहाण्याने पुढे येते. तिने राजीव यांच्या पायांना स्पर्श केला, खाली वाकली आणि तिच्या कमरेला बांधलेले स्फोटके उडवली. स्फोट इतका मोठा होता की अनेक लोकांचे हातपाय तुटले. राजीव आणि हल्लेखोर धनूसह १६ जणांचा जागीच मृत्यू झाला. तर ४५ जण गंभीर जखमी झाले.