नागपूर अधिवेशनातील ‘डीजेमुक्ती’ केवळ चर्चेपुरतीच?

नागपूर अधिवेशनातील ‘डीजेमुक्ती’ केवळ चर्चेपुरतीच? 

                      देशात सामाजिक आणि धार्मिक उत्सवांच्या माध्यमातून अनेक चुकीच्या रूढी नकळत रुजवल्या जात आहेत. दूरदर्शन मालिका आणि सार्वजनिक उत्सवांमधून या प्रथा अधिक बळकट होत असून त्यांना धार्मिकतेचे आवरण दिले जाते. मात्र, या प्रथांचे दुष्परिणाम सामान्य जनजीवनावर दिसू लागल्यानंतरच त्यावर चर्चा सुरू होते, ही वस्तुस्थिती आहे.

लेखकाच्या शालेय जीवनातील आठवणींनुसार, नागपूरच्या लहान ताजबाग परिसरात संदलच्या मिरवणुकीत ढोल-ताशांचा आवाज असायचा. तो कधी कधी त्रासदायक असला, तरी मर्यादित वेळेत थांबायचा. हिंदू-मुस्लीम असा कोणताही भेद न ठेवता सर्वजण एकत्र सहभागी होत असत. पुढे महाविद्यालयीन जीवनात ढोल-ताशा ‘पथक’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले आणि पुणे-मुंबईसह राज्यभरातील सार्वजनिक उत्सवांत प्रतिष्ठेचे प्रतीक बनले.

कालांतराने ढोल-ताशा पथकांची संख्या वाढली. एकाच वेळी पन्नास-शंभर वादक, काठ्या, तलवारी, दांडपट्टा यांचा वापर, शौर्याचे प्रदर्शन अशा स्वरूपात उत्सव साजरे होऊ लागले. हळूहळू हे पथक धर्म, जात आणि गटांमध्ये विभागले गेले. श्रद्धेपेक्षा ध्वनीप्रदूषण अधिक ठळक झाले.

डीजे संस्कृतीचा उदय आणि वाढता कर्कशपणा : ज्वलंत प्रश्न 

पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सवातून भव्य मिरवणुका आणि सामाजिक आशयाचे देखावे सुरू झाले. त्यानंतर मुंबईत गोकुळाष्टमीच्या दहीहंडी उत्सवात मोठ्या बक्षिसांमुळे स्पर्धात्मक वातावरण निर्माण झाले. याच काळात डीजे संस्कृतीचा उदय झाला. आवाजाच्या मर्यादा केव्हाच ओलांडल्या गेल्या आणि कर्कश ध्वनी हेच उत्सवांचे मुख्य आकर्षण बनले.

पुणे-मुंबईतील उत्सव दूरदर्शन वाहिन्या, जाहिराती आणि चित्रपटांमधून लोकप्रिय झाले. राजकीय नेत्यांनीही तरुणांच्या टोळ्यांच्या माध्यमातून या उत्सवांना राजकीय रंग दिला. परिणामी, शहरांमधून गावखेड्यांपर्यंत डीजे पोहोचला.

आज डीजे केवळ सार्वजनिक उत्सवांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. मुलांच्या बारशापासून वास्तुशांती, हळद, लग्न, वरात, तसेच जयंती-पुण्यतिथीपर्यंत सर्वच कार्यक्रमांत कर्कश डीजे अनिवार्य झाला आहे. पोलिसांकडून वेळोवेळी ध्वनीप्रदूषणाविरोधात कारवाईच्या बातम्या येतात, मात्र प्रत्यक्षात परिस्थितीत फारसा बदल दिसत नाही.

डीजेच्या अतिउच्च आवाजामुळे हृदयविकार, मेंदूविकार आणि मृत्यूच्या घटनांच्या बातम्याही समोर आल्या आहेत. तरीही समाजात याकडे गांभीर्याने पाहिले जात नाही. शेजाऱ्यांच्या कार्यक्रमातील डीजेमुळे होणाऱ्या त्रासावर टीका करणारेच लोक स्वतःच्या कार्यक्रमात मात्र ‘आम्हालाही आनंद साजरा करण्याचा हक्क आहे’ असे म्हणत या प्रकाराचे समर्थन करतात.

नागपूर अधिवेशनातील चर्चा आणि वास्तव

१४ डिसेंबर २०२५ रोजी नागपूर येथे झालेल्या महाराष्ट्र विधानमंडळाच्या हिवाळी अधिवेशनात डीजेमुक्तीच्या मुद्द्यावर चर्चा झाली. सोलापूर शहर व जिल्ह्यातील डीजेमुक्ती आंदोलनाचा मुद्दा विधान परिषदेचे आमदार श्रीकांत भारतीय यांनी उपस्थित केला. पर्यावरण मंत्री पंकजा मुंडे यांनी गृहमंत्रालयासोबत संयुक्त समिती स्थापन करण्याचे आश्वासन दिले. त्यांनी डीजे ही गंभीर समस्या असल्याचे मान्य करत, तक्रारी नोंदवण्याचे आवाहन केले आणि ध्वनीप्रदूषणाविरोधात प्राथमिक कारवाईचा अधिकार पोलिसांकडे असल्याचे स्पष्ट केले.

आमदार श्रीकांत भारतीय यांनीही समाजातील सजग नागरिक, स्वयंसेवी संस्था, माध्यमे आणि प्रशासन यांनी एकत्र येऊन काम केल्यासच डीजेमुक्ती शक्य होईल, असे मत व्यक्त केले.

मात्र, या वक्तव्यांमुळे सामान्य नागरिक संभ्रमात आहेत. कायदा अस्तित्वात असताना तक्रारींची जबाबदारी जनतेवर टाकणे योग्य आहे का, असा प्रश्न उपस्थित केला जात आहे. डीजे वाजवणारे आणि त्याला प्रोत्साहन देणारे यांच्यावर कठोर कारवाई झाली, तर राज्य एका दिवसात डीजेमुक्त होऊ शकते, असा सूर नागरिकांमधून उमटत आहे.

ज्ञानेश्वर महाराजांच्या शब्दांत सांगायचे झाल्यास—
“आपुले मनोरंजन, त्यासाठी जावे दुसऱ्यांचे प्राण;
ऐसे करील जो उत्सव, सण, तो तो हीन या लोकी.”